1 września 1939. Tak zaczęła się II wojna światowa. 87 lat od niemieckiego ataku na Polskę
1 września 2026 roku przypada 87. rocznica wybuchu II wojny światowej
1 września 1939 nie zaczął się nagle. Wojna była przygotowywana wcześniej
Do niemieckiego ataku nie doszło przypadkowo ani w wyniku spontanicznego konfliktu granicznego.
Adolf Hitler od lat prowadził agresywną politykę rozszerzania terytorium III Rzeszy. Niemcy zajęły Austrię, przejęły Sudety, a następnie doprowadziły do likwidacji Czechosłowacji.
Polska stała się kolejnym celem.
Kluczowym wydarzeniem poprzedzającym 1 września 1939 było jednak porozumienie zawarte pomiędzy dwoma totalitarnymi mocarstwami.
23 sierpnia 1939. Hitler i Stalin dzielą Europę Środkowo-Wschodnią
23 sierpnia 1939 roku w Moskwie ministrowie spraw zagranicznych III Rzeszy i Związku Sowieckiego – Joachim von Ribbentrop oraz Wiaczesław Mołotow – podpisali niemiecko-sowiecki pakt o nieagresji.
Do dokumentu dołączono tajny protokół.
To właśnie w nim Niemcy i Związek Sowiecki określiły swoje strefy wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej.
W przypadku Polski linia rozgraniczenia interesów miała przebiegać w przybliżeniu wzdłuż Narwi, Wisły i Sanu.
Więcej o pakcie i jego konsekwencjach można przeczytać w materiałach Instytutu Pamięci Narodowej .
Hitler początkowo chciał zaatakować Polskę już 26 sierpnia
Mało kto pamięta, że niemiecki atak pierwotnie miał rozpocząć się kilka dni wcześniej.
25 sierpnia Polska podpisała z Wielką Brytanią układ sojuszniczy.
Informacja o jego zawarciu skłoniła Hitlera do odwołania rozkazu rozpoczęcia ofensywy zaplanowanej na 26 sierpnia.
Atak został przełożony.
Ostatecznie Hitler zdecydował, że inwazja rozpocznie się 1 września 1939.
31 sierpnia 1939. Prowokacja gliwicka miała dać pretekst do wojny
Dzień przed niemiecką agresją przeprowadzono jedną z najbardziej znanych operacji dezinformacyjnych początku wojny.
Wieczorem 31 sierpnia funkcjonariusze niemieckiej Służby Bezpieczeństwa SS przeprowadzili sfingowany atak na niemiecką radiostację w Gliwicach.
Akcję przedstawiono później jako polską napaść.
Jej celem było stworzenie propagandowego pretekstu do przedstawienia Niemiec jako strony, która rzekomo odpowiadała na polską agresję.
Szczegółową historię operacji opisuje Instytut Pamięci Narodowej .
1 września 1939. Niemcy atakują Polskę bez wypowiedzenia wojny
Nad ranem niemieckie siły rozpoczęły realizację planu „Fall Weiss”.
Atak nastąpił na niemal całej długości granicy.
Wehrmacht uderzył z terytorium Niemiec, Prus Wschodnich oraz od południa. W agresji uczestniczyła również sprzymierzona z III Rzeszą armia słowacka.
Łączna długość frontu wynosiła około 1600 kilometrów.
Niemieckiemu natarciu towarzyszyły intensywne naloty Luftwaffe na miasta, linie kolejowe, lotniska, węzły komunikacyjne oraz inne cele.
Westerplatte – symboliczny początek II wojny światowej
O godzinie 4:45 niemiecki pancernik „Schleswig-Holstein” rozpoczął ostrzał Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte w Gdańsku.
Westerplatte było bronione przez około 200 polskich żołnierzy pod dowództwem majora Henryka Sucharskiego i kapitana Franciszka Dąbrowskiego.
Niemcy zakładali szybkie zdobycie placówki.
Polacy bronili się przez siedem dni, odpierając kolejne ataki prowadzone z lądu, morza i powietrza.
Westerplatte stało się jednym z najważniejszych symboli polskiego oporu.
Wieluń. Bomby spadły na cywilne miasto
Jednym z pierwszych miejsc zaatakowanych przez Luftwaffe był Wieluń.
Miasto zostało zbombardowane o świcie 1 września 1939.
Atak dotknął również obiekty cywilne. Wieluń stał się jednym z symboli cierpienia ludności cywilnej już od pierwszych chwil wojny.
Według danych przywoływanych przez IPN liczba ofiar nalotów na Wieluń jest szacowana na około 1200 osób, choć dokładna liczba pozostaje przedmiotem badań historycznych.
Niemieckie lotnictwo w kampanii wrześniowej bombardowało dziesiątki polskich miast i setki wsi.
Tczew, Gdynia, Puck, Hel, Kraków i kolejne miasta
W tym samym czasie wojna rozpoczęła się również w wielu innych miejscach.
Niemcy zaatakowali mosty i dworzec w Tczewie, próbując przejąć strategiczną przeprawę przez Wisłę.
Luftwaffe atakowała między innymi Gdynię, Puck, Hel, Kraków, Częstochowę oraz miejscowości na Śląsku i w Wielkopolsce.
1 września 1939 nie był więc pojedynczym atakiem na Westerplatte. Była to pełnoskalowa operacja militarna obejmująca ogromną część państwa.
Obrona Poczty Polskiej w Gdańsku
Jednym z symboli pierwszego dnia wojny była również Poczta Polska w Wolnym Mieście Gdańsku.
Polscy pocztowcy i pracownicy placówki bronili budynku przez wiele godzin.
Niemcy użyli między innymi materiałów wybuchowych i ognia.
Obrońcy ostatecznie poddali się po kilkunastu godzinach walk.
Wielu z nich zostało następnie skazanych przez niemiecki sąd i rozstrzelanych.
Bitwa pod Mokrą. Polacy zatrzymują niemieckie czołgi
Już pierwszego dnia wojny doszło także do jednego z największych polskich sukcesów taktycznych kampanii wrześniowej.
Pod Mokrą Wołyńska Brygada Kawalerii starła się z niemiecką 4. Dywizją Pancerną.
Polacy skutecznie powstrzymywali niemieckie natarcie i zadali przeciwnikowi poważne straty.
Jak duża była przewaga Niemiec?
Polska armia rozpoczęła wojnę bez zakończenia pełnej mobilizacji.
Dane IPN pokazują ogromną przewagę wojskową III Rzeszy.
| Polska | III Rzesza | |
|---|---|---|
| Żołnierze | około 1 mln | około 1,6 mln |
| Działa i moździerze | około 4300 | około 10 000 |
| Czołgi | około 880 | około 2700 |
| Samoloty | około 400 | około 1300 |
Przewaga była szczególnie duża w lotnictwie, broni pancernej i możliwościach szybkiego przemieszczania jednostek.
Niemcy wykorzystywali skoordynowane działania lotnictwa, wojsk pancernych i piechoty do przełamywania polskich linii obronnych.
3 września Wielka Brytania i Francja wypowiadają Niemcom wojnę
Polska posiadała sojusze z Wielką Brytanią i Francją.
Po niemieckim ataku oba państwa wystosowały do Berlina ultimatum.
3 września 1939 roku Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę.
Dla mieszkańców Polski była to wiadomość dająca ogromną nadzieję.
Nie nastąpiła jednak duża ofensywa zachodnich aliantów, która mogłaby odciążyć walczące Wojsko Polskie.
Francuskie działania w Saarze miały ograniczony charakter i nie zmieniły sytuacji na froncie w Polsce.
Polska walczy dalej. Bitwa nad Bzurą
Mimo niemieckiej przewagi Wojsko Polskie kontynuowało walkę.
Największą polską operacją zaczepną kampanii była bitwa nad Bzurą rozpoczęta 9 września.
Armie „Poznań” i „Pomorze” uderzyły na niemieckie jednostki i początkowo osiągnęły sukces.
Niemcy skierowali jednak przeciwko polskim wojskom znaczne siły oraz Luftwaffe.
Po ciężkich walkach część polskich oddziałów przedostała się do Warszawy, a pozostałe zostały rozbite lub dostały się do niewoli.
17 września 1939. Związek Sowiecki atakuje Polskę od wschodu
Sytuacja Polski stała się dramatycznie gorsza 17 września.
Tego dnia Armia Czerwona wkroczyła na wschodnie terytorium II Rzeczypospolitej.
Była to realizacja wcześniejszych ustaleń zawartych pomiędzy Hitlerem i Stalinem.
Władze sowieckie próbowały przedstawiać inwazję jako działanie mające chronić ludność ukraińską i białoruską.
W rzeczywistości Armia Czerwona zajmowała terytorium suwerennego państwa zgodnie z wcześniejszym podziałem stref wpływów pomiędzy Moskwą i Berlinem.
Warszawa walczyła niemal do końca września
Stolica od pierwszego dnia była bombardowana przez Luftwaffe.
Warszawa broniła się mimo ogromnych zniszczeń, niedoborów żywności, wody oraz amunicji.
28 września 1939 roku podpisano akt kapitulacji miasta.
Nie oznaczało to jednak zakończenia wszystkich walk w Polsce.
Hel i Kock. Walka trwała jeszcze w październiku
Obrona Helu trwała do początku października.
Ostatnią dużą bitwą regularnych wojsk polskich była bitwa pod Kockiem.
Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” generała Franciszka Kleeberga walczyła z Niemcami od 2 do 5 października.
Polacy nie zostali rozbici w bezpośredniej walce, lecz brak amunicji, żywności i środków medycznych uniemożliwiał dalszy opór.
6 października generał Kleeberg złożył broń.
Po około pięciu tygodniach zakończyły się regularne działania kampanii obronnej.
Polska przegrała kampanię, ale państwo nie skapitulowało
To bardzo ważny element historii 1 września 1939.
Polska nie podpisała aktu kapitulacji państwa wobec III Rzeszy.
Legalne władze kontynuowały działalność na emigracji.
Polscy żołnierze walczyli później we Francji, Wielkiej Brytanii, Norwegii, Afryce Północnej, we Włoszech, w Holandii, Belgii i Niemczech.
W okupowanej Polsce rozwinęło się natomiast jedno z największych podziemnych państw w Europie.
Po kampanii rozpoczęła się niemiecka i sowiecka okupacja
Klęska militarna nie zakończyła tragedii rozpoczętej 1 września 1939.
Polska została podzielona pomiędzy dwóch okupantów.
Na terenach zajętych przez Niemcy rozpoczęły się masowe represje, egzekucje, deportacje, wysiedlenia oraz terror wymierzony w ludność cywilną.
Niemcy rozpoczęli planową likwidację polskich elit oraz późniejszą eksterminację europejskich Żydów.
Na terenach zajętych przez Związek Sowiecki nastąpiły aresztowania, deportacje i masowe represje.
Jednym z najbardziej znanych symboli sowieckich zbrodni stał się mord katyński.
Bilans wojny dla Polski był katastrofalny
Dokładne ustalenie wszystkich strat II wojny światowej pozostaje przedmiotem badań historycznych.
Najczęściej przyjmowane szacunki mówią o śmierci blisko 6 milionów obywateli przedwojennej Polski.
Około połowę stanowili polscy Żydzi zamordowani przede wszystkim w ramach niemieckiej polityki Zagłady.
Polska poniosła także gigantyczne straty materialne, gospodarcze, kulturowe i demograficzne.
Dlaczego 1 września 1939 jest tak ważną datą?
1 września 1939 oznacza początek wydarzeń, które całkowicie zmieniły historię Polski, Niemiec, Europy i świata.
Atak na Polskę rozpoczął konflikt, który w kolejnych latach objął niemal wszystkie kontynenty.
3 września do wojny przeciw Niemcom przystąpiły Wielka Brytania i Francja.
W kolejnych latach do konfliktu dołączyły następne państwa.
Wojna zakończyła się w Europie dopiero w maju 1945 roku.
87 lat później pamięć nadal ma znaczenie
1 września 2026 roku obchodzimy 87. rocznicę wybuchu II wojny światowej.
W Polsce odbywają się uroczystości upamiętniające obrońców Westerplatte, żołnierzy kampanii wrześniowej oraz cywilne ofiary niemieckiej agresji.
Dla Polaków mieszkających dziś w Niemczech ta historia ma również szczególne znaczenie.
Pamięć o wydarzeniach sprzed 87 lat nie powinna służyć wzbudzaniu współczesnej wrogości między narodami.
Powinna natomiast opierać się na faktach, odpowiedzialności historycznej i pamięci o ofiarach.
1 września 1939 – najważniejsze wydarzenia w skrócie
| Data | Wydarzenie |
|---|---|
| 23 sierpnia 1939 | Podpisanie paktu Ribbentrop–Mołotow i tajnego protokołu o podziale stref wpływów. |
| 25 sierpnia | Polska i Wielka Brytania podpisują układ sojuszniczy. |
| 31 sierpnia | Niemieckie służby przeprowadzają prowokację gliwicką. |
| 1 września 1939 | III Rzesza atakuje Polskę. Rozpoczyna się II wojna światowa. |
| 3 września | Wielka Brytania i Francja wypowiadają Niemcom wojnę. |
| 9 września | Rozpoczyna się bitwa nad Bzurą. |
| 17 września | Związek Sowiecki atakuje Polskę od wschodu. |
| 28 września | Kapitulacja Warszawy. |
| 2 października | Kończy się obrona Helu. |
| 5–6 października | Bitwa pod Kockiem i zakończenie regularnej kampanii obronnej. |
1 września 1939 – najczęstsze pytania
Co wydarzyło się 1 września 1939?
Niemcy pod rządami Adolfa Hitlera zaatakowały Polskę bez wypowiedzenia wojny. Rozpoczęła się niemiecka inwazja na Rzeczpospolitą i II wojna światowa.
O której rozpoczęła się II wojna światowa?
Za symboliczny początek przyjmuje się ostrzał Westerplatte około godziny 4:45. Niemieckie działania wojenne rozpoczęły się jednak niemal równocześnie w wielu miejscach, dlatego historycy analizują dokładną chronologię pierwszych ataków.
Czy Wieluń został zaatakowany przed Westerplatte?
Wieluń był jednym z pierwszych celów niemieckiego lotnictwa. W źródłach występują różnice dotyczące dokładnych minut rozpoczęcia nalotu. Nie zmienia to faktu, że bombardowanie nastąpiło o świcie pierwszego dnia wojny.
Kto zaatakował Polskę we wrześniu 1939 roku?
1 września Polskę zaatakowała III Rzesza Niemiecka wraz ze sprzymierzoną Słowacją. 17 września od wschodu wkroczyła Armia Czerwona Związku Sowieckiego.
Dlaczego Związek Sowiecki zaatakował Polskę?
Agresja była związana z tajnymi ustaleniami paktu Ribbentrop–Mołotow, w którym Niemcy i ZSRS podzieliły między siebie strefy wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej.
Czy Francja i Wielka Brytania pomogły Polsce?
3 września wypowiedziały Niemcom wojnę, ale nie przeprowadziły dużej ofensywy, która odciążyłaby wojska polskie.
Czy Polska skapitulowała przed Hitlerem?
Polskie państwo nie podpisało aktu kapitulacji wobec Niemiec. Władze kontynuowały działalność na emigracji, a Polskie Siły Zbrojne walczyły później u boku aliantów.
Ile trwała kampania wrześniowa?
Regularne działania Wojska Polskiego trwały około pięciu tygodni. Ostatnia duża bitwa zakończyła się pod Kockiem na początku października 1939 roku.
Ilu obywateli Polski zginęło w II wojnie światowej?
Najczęściej przyjmowane szacunki mówią o blisko 6 milionach obywateli przedwojennej Polski, w tym około 3 milionach polskich Żydów.
1 września 1939. Dzień, którego Europa nie może zapomnieć
1 września 1939 rozpoczął najtragiczniejszy rozdział XX wieku.
Niemiecka inwazja na Polskę była zaplanowaną agresją poprzedzoną przygotowaniami wojskowymi, propagandą oraz porozumieniem Hitlera ze Stalinem.
Polscy żołnierze stawiali opór od pierwszych godzin wojny – na Westerplatte, pod Mokrą, w Gdańsku, nad Bzurą, w Warszawie, na Helu i w setkach innych miejsc.
17 września Polska została zaatakowana również przez Związek Sowiecki.
Kampania została przegrana, ale Polska nie przestała walczyć.
Polscy żołnierze i cywile kontynuowali opór przez całe sześć lat wojny.
Dziś, 87 lat później, 1 września 1939 pozostaje przede wszystkim dniem pamięci o tych, którzy bronili swojej ojczyzny oraz o milionach ludzi, którym wojna odebrała życie, rodziny i przyszłość.
Więcej aktualnych informacji oraz materiałów dla Polaków mieszkających w Niemczech znajdziesz na TwojaPolonia24 .
Źródła
- Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku – Atak na Polskę
- Instytut Pamięci Narodowej – 1 września 1939
- Instytut Pamięci Narodowej – Prowokacja gliwicka
- Muzeum II Wojny Światowej – wypowiedzenie wojny Niemcom przez Wielką Brytanię i Francję
- Instytut Pamięci Narodowej – Kapitulacja Warszawy
- Muzeum II Wojny Światowej – zakończenie bitwy pod Kockiem
- Deutsches Historisches Museum – niemiecki atak na Polskę