Obowiązkowa praca za Bürgergeld? Niemcy znów dyskutują

Obowiązkowa praca za Bürgergeld dla osób, które są zdolne do pracy, ale przez dłuższy czas utrzymują się ze świadczeń? Ten pomysł ponownie wywołuje w Niemczech emocje. Zwolennicy pytają, dlaczego podatnik ma finansować osobę zdolną do pracy bez żadnego obowiązku wobec społeczeństwa. Przeciwnicy odpowiadają, że taki system może wypierać normalne miejsca pracy i wrzucać do jednego worka osoby bezrobotne, pracujących za mało, rodziców oraz ludzi opiekujących się bliskimi.

To temat, przy którym trudno o obojętność. Jedni mówią: „kto może pracować i otrzymuje pieniądze od państwa, powinien coś dać od siebie”. Drudzy odpowiadają: świadczenie socjalne nie może zamieniać się w obowiązkową tanią siłę roboczą dla gmin.

Co ciekawe, część tego, o czym dziś dyskutują politycy, w pewnej formie już istnieje. Jobcenter może kierować osoby pobierające świadczenie na tak zwane Arbeitsgelegenheiten, potocznie nazywane „Ein-Euro-Jobs”.

Obowiązkowa praca za Bürgergeld? Jest konkretny pomysł

W czerwcu 2026 roku do Bundestagu trafiła propozycja AfD, zgodnie z którą pełnoletnie osoby zdolne do pracy miałyby po sześciu miesiącach pobierania świadczenia być co do zasady zobowiązane do wykonywania odpowiedniej pracy społecznej.

Projekt został skierowany do dalszych prac w komisji. Nie oznacza to, że taki powszechny obowiązek został uchwalony.

Sam pomysł jednak idealnie trafia w dużo szerszą debatę, która od miesięcy trwa w Niemczech: jak daleko państwo powinno posunąć zasadę „Fördern und Fordern”, czyli z jednej strony pomagać, a z drugiej wymagać aktywności od osoby pobierającej świadczenia.

Bürgergeld już nie istnieje pod tą nazwą

Jest jeszcze jedna ważna rzecz. Od 1 lipca 2026 roku Bürgergeld zostało zastąpione przez Grundsicherungsgeld, czyli nową podstawową formę zabezpieczenia dla osób poszukujących pracy.

Określenie Bürgergeld nadal jest jednak powszechnie używane – również dlatego, że część formularzy i dokumentów Jobcenter jest stopniowo dostosowywana do nowej nazwy.

Reforma zaostrzyła jednocześnie nacisk na szybkie podjęcie zatrudnienia. Bundesagentur für Arbeit podkreśla, że jeśli dostępna jest odpowiednia i możliwa do przyjęcia praca, osoba pobierająca Grundsicherungsgeld powinna ją podjąć.

To sprawia, że dyskusja o tym, czy obowiązkowa praca za Bürgergeld powinna być jeszcze szerzej stosowana, staje się szczególnie aktualna.

Jobcenter już może skierować człowieka do pracy społecznej

Niemieckie prawo już dziś przewiduje tak zwane Arbeitsgelegenheiten. Podstawą jest §16d drugiej księgi Sozialgesetzbuch.

Jobcenter może skierować zdolną do pracy osobę na takie zajęcie, jeżeli jest ono potrzebne do utrzymania lub odzyskania zdolności do wejścia na normalny rynek pracy.

Bundesagentur für Arbeit informuje również wprost, że osoba pobierająca Grundsicherungsgeld musi co do zasady przyjmować możliwą do zaakceptowania pracę. Dotyczy to także Minijobów oraz Arbeitsgelegenheiten, czyli popularnych „Ein-Euro-Jobs”.

To nie może być zwykła darmowa praca dla miasta

Przepisy stawiają jednak ważne ograniczenia.

Arbeitsgelegenheit musi być dodatkowa, leżeć w interesie publicznym i być neutralna dla konkurencji.

Innymi słowy: gmina nie powinna zwolnić normalnie zatrudnionego pracownika sprzątającego park, a następnie zastąpić go osobą otrzymującą świadczenie.

Taka praca nie może wypierać normalnych etatów ani blokować tworzenia nowych miejsc zatrudnienia.

Dlatego obowiązkowa praca za Bürgergeld na masową skalę nie byłaby tak prosta, jak czasami przedstawia się ją w internetowych dyskusjach. Każde takie miejsce musiałoby spełniać konkretne warunki prawne.

Jak długo można wykonywać „Ein-Euro-Job”?

Zgodnie z obowiązującymi przepisami osoba zdolna do pracy może być skierowana do Arbeitsgelegenheit maksymalnie przez 24 miesiące w okresie pięciu lat.

W określonych sytuacjach możliwe jest przedłużenie tego okresu o kolejne 12 miesięcy.

Nie jest to klasyczny stosunek pracy. Osoba nadal otrzymuje podstawowe świadczenie, a dodatkowo dostaje odpowiednią rekompensatę kosztów związanych z wykonywaniem zajęcia, na przykład dojazdu czy odzieży roboczej.

Argument zwolenników: bierzesz od społeczeństwa, daj coś społeczeństwu

To najprostszy i prawdopodobnie najmocniejszy argument zwolenników pomysłu.

Jeżeli ktoś jest zdrowy, zdolny do pracy, nie opiekuje się małym dzieckiem lub ciężko chorym członkiem rodziny i przez wiele miesięcy pozostaje bez zatrudnienia, powinien – ich zdaniem – wykonać przynajmniej kilka godzin pracy na rzecz społeczności, która finansuje jego utrzymanie.

Mogłyby to być dodatkowe prace przy organizacjach społecznych, klubach, stowarzyszeniach czy publicznych instytucjach – oczywiście tylko tam, gdzie nie zastępują normalnych etatów.

Zwolennicy przekonują również, że obowiązkowa praca za Bürgergeld mogłaby przywracać codzienny rytm, kontakt z innymi ludźmi i przyzwyczajenie do regularnych obowiązków.

Argument przeciwników: państwo stworzy tanią siłę roboczą

Krytycy patrzą na sprawę zupełnie inaczej.

Ich zdaniem masowe kierowanie osób pobierających świadczenia do pracy społecznej mogłoby prowadzić do sytuacji, w której miasta i organizacje zaczęłyby korzystać z taniej siły roboczej zamiast tworzyć zwykłe, płatne miejsca pracy.

Pojawia się również pytanie: jeżeli dana praca jest naprawdę potrzebna każdego dnia, dlaczego nie zatrudnić do niej człowieka normalnie i nie zapłacić mu pensji?

Obowiązkowa praca za Bürgergeld nie może dotyczyć wszystkich

To jeden z najważniejszych faktów w całej dyskusji. Osoby otrzymujące Grundsicherungsgeld nie tworzą jednej, identycznej grupy.

Według Bundesagentur für Arbeit ponad połowa osób uznawanych za zdolnych do pracy i pobierających świadczenie nie jest statystycznie klasyfikowana jako bezrobotna.

Dlaczego? Część już pracuje, ale zarabia zbyt mało i potrzebuje dopłaty z Jobcenter. Inni opiekują się dziećmi lub bliskimi, uczą się, uczestniczą w programach aktywizacyjnych albo z innych prawnie uzasadnionych powodów nie są obecnie dostępni dla rynku pracy.

Ilu ludzi w Niemczech korzysta z tego systemu?

Według danych Bundesagentur für Arbeit w lutym 2026 roku około 3,82 mln osób zdolnych do pracy miało prawo do świadczeń w ramach Grundsicherung für Arbeitsuchende.

To ogromna grupa, dlatego każda propozycja zmieniająca obowiązki odbiorców świadczeń natychmiast staje się tematem politycznym i społecznym.

Jednocześnie liczba osób pobierających świadczenia nie może być utożsamiana z liczbą ludzi, którzy po prostu „nie chcą pracować”. Oficjalne statystyki pokazują znacznie bardziej złożony obraz.

Ile państwo wydaje na system?

Kwoty są ogromne. W federalnym budżecie na 2026 rok zapisano około 28,05 mld euro na samo świadczenie podstawowe według SGB II.

Do tego dochodzi około 13 mld euro federalnych wydatków związanych z kosztami mieszkania i ogrzewania oraz kolejne wydatki związane z administracją i aktywizacją zawodową.

To jeden z powodów, dla których politycy regularnie wracają do pytania, czy system odpowiednio równoważy pomoc społeczną z obowiązkiem podjęcia pracy.

Co jeśli ktoś odmówi?

Już teraz osoba korzystająca z Grundsicherungsgeld ma obowiązek współpracować z Jobcenter.

Bundesagentur für Arbeit informuje, że odpowiednia praca powinna zostać przyjęta, a nieuzasadniona odmowa może prowadzić do zmniejszenia świadczenia.

Nie działa to jednak automatycznie w każdej sytuacji. Jeżeli istnieje ważny powód – na przykład zdrowotny albo związany z opieką nad dzieckiem czy osobą wymagającą pomocy – musi być on uwzględniony.

Dlatego dyskusja o tym, czy potrzebna jest jeszcze bardziej powszechna obowiązkowa praca za Bürgergeld, dotyczy przede wszystkim osób, które rzeczywiście są zdolne i dostępne do pracy.

Czy takie rozwiązanie rzeczywiście pozwoliłoby oszczędzić miliardy?

Tu odpowiedź nie jest już oczywista.

Samo skierowanie ludzi do prac społecznych nie sprawia automatycznie, że tracą oni prawo do świadczenia. Co więcej, stworzenie miejsc, nadzór, organizacja, szkolenia, ubezpieczenie i administracja również kosztują.

Prawdziwa oszczędność pojawia się przede wszystkim wtedy, gdy człowiek dzięki aktywizacji przechodzi do zwykłego zatrudnienia i przestaje potrzebować pomocy Jobcenter.

Dlatego obecne przepisy zakładają, że normalne zatrudnienie oraz instrumenty bezpośrednio pomagające w wejściu na zwykły rynek pracy mają pierwszeństwo przed Arbeitsgelegenheiten.

Obowiązkowa praca za Bürgergeld czy normalny etat?

I właśnie tutaj pojawia się najtrudniejsze pytanie.

Jeżeli gminie naprawdę potrzebna jest osoba do pielęgnacji zieleni, pomocy przy organizacji miejskich obiektów czy wykonywania innych regularnych zadań, może pojawić się argument, że powinien być to normalny etat.

Z drugiej strony są czynności dodatkowe, które bez takiego programu w ogóle nie zostałyby wykonane. Niemieckie prawo właśnie dla takich przypadków przewiduje Arbeitsgelegenheiten.

Debata nie powinna więc sprowadzać się do prostego hasła „świadczenie albo praca”. Pytanie brzmi raczej, gdzie postawić granicę między pomocą, obowiązkiem i normalnym zatrudnieniem.

Polacy w Niemczech też mają mocno podzielone zdania

To również temat, który regularnie wywołuje emocje wśród Polaków mieszkających w Niemczech.

Część osób pracujących na pełnym etacie zwraca uwagę na wysokie podatki i składki i uważa, że od osoby zdolnej do pracy pobierającej świadczenie można wymagać aktywności.

Inni przypominają, że utrata pracy może spotkać każdego, a system socjalny jest finansowany właśnie po to, żeby człowiek w trudnym momencie nie został bez środków do życia.

Osobną grupę stanowią osoby pracujące, które mimo zatrudnienia nadal potrzebują wsparcia państwa z powodu niskich zarobków lub wysokich kosztów utrzymania rodziny.

Co zmieniło się po likwidacji Bürgergeld?

Od lipca nowa Grundsicherung kładzie większy nacisk na szybkie kierowanie ludzi do zatrudnienia. Jeżeli istnieje odpowiednia praca, jej podjęcie ma mieć pierwszeństwo.

Nie oznacza to jednak rezygnacji ze szkoleń. Jeżeli Jobcenter uzna, że kurs lub zdobycie kwalifikacji daje większą szansę na trwałe zatrudnienie, takie wsparcie nadal może być stosowane.

Więcej zmian dotyczących pracy i dochodów opisujemy także w naszych materiałach: Minijob w Niemczech – aktualne limity i zasady oraz planowane oszczędności i zmiany socjalne w Niemczech .

Obowiązkowa praca za Bürgergeld – sprawiedliwość czy krok za daleko?

Z prawnego punktu widzenia Niemcy już dziś mogą wymagać od części osób pobierających świadczenie podjęcia odpowiedniej pracy lub udziału w Arbeitsgelegenheit.

Nowa dyskusja idzie jednak o krok dalej: czy po określonym czasie obowiązkowa praca za Bürgergeld powinna stać się regułą dla każdej zdolnej i dostępnej do pracy osoby, która nie znalazła normalnego zatrudnienia?

Zwolennicy widzą w tym element sprawiedliwości wobec podatników. Przeciwnicy ostrzegają przed tworzeniem systemu taniej pracy oraz stygmatyzowaniem wszystkich odbiorców świadczeń.