Polacy za granicą: pomagają sobie czy kopią pod sobą dołki?

Polacy za granicą często już na początku emigracji słyszą ostrzeżenie: „trzymaj się od rodaków z daleka, bo utopią cię w przysłowiowej łyżce wody”. Podobne zdania można usłyszeć w Niemczech, Holandii, Wielkiej Brytanii i wielu innych krajach. Czy jest w nich prawda, czy to krzywdzący stereotyp powtarzany po kilku nieprzyjemnych doświadczeniach?

Sam spotkałem się z takim ostrzeżeniem zarówno po przyjeździe do Niemiec, jak i wcześniej, gdy pracowałem w Holandii. Z czasem przeżyłem sytuacje, które sprawiły, że zacząłem rozumieć, skąd bierze się ta opinia. Po nieprzyjemnych doświadczeniach z polskimi pracodawcami przestałem się u nich zatrudniać. Poznałem też osoby, które nazywały się znajomymi, ale gdy zauważyły, że zaczyna mi się lepiej układać, zamiast się cieszyć, próbowały podkładać mi nogę.

Czy to oznacza, że dziś unikam wszystkich rodaków? Nie. Nadal mam wielu polskich przyjaciół. Są również Polacy, którzy naprawdę pomogli mi w trudnych momentach, nie oczekując niczego w zamian. Dlatego nie wolno wrzucać wszystkich do jednego worka. Polacy za granicą są tak samo różni jak ludzie każdej innej narodowości.

Badania nad polskimi migrantami pokazują jednak, że nieufność wobec innych rodaków na emigracji nie jest wyłącznie internetową legendą. Jednocześnie te same badania potwierdzają, że rodzina, przyjaciele i zaufani znajomi z Polski mogą stanowić jedno z najważniejszych źródeł wsparcia za granicą. Obraz jest więc znacznie bardziej skomplikowany niż proste hasło: „unikaj Polaków”.

Polacy za granicą i ostrzeżenie: „trzymaj się od rodaków z daleka”

To zdanie jest przekazywane niemal jak emigracyjna zasada bezpieczeństwa. Nowo przybyła osoba szuka pracy, pyta o mieszkanie lub próbuje załatwić pierwsze formalności, a ktoś bardziej doświadczony mówi jej, by uważała przede wszystkim na innych Polaków. Zwykle za takim ostrzeżeniem stoi konkretna historia: niewypłacona pensja, fałszywa obietnica pracy, zawyżony czynsz, plotki, zazdrość albo konflikt między znajomymi.

Jedna negatywna sytuacja potrafi zostać zapamiętana na wiele lat. Jeżeli człowieka oszuka obcy pracodawca, często mówi: „trafiłem na oszusta”. Gdy zrobi to rodak, reakcja bywa silniejsza: „Polak Polakowi zawsze wilkiem”. Zdrada osoby mówiącej tym samym językiem boli bardziej, ponieważ oczekujemy od niej większego zrozumienia, uczciwości i solidarności.

Polacy za granicą często zakładają, że wspólne pochodzenie automatycznie oznacza wspólne wartości. Tak jednak nie jest. Ten sam język nie gwarantuje uczciwości, podobnie jak niemieckie, holenderskie czy polskie nazwisko nie świadczy samo w sobie o charakterze człowieka.

Problem zaczyna się wtedy, gdy pojedyncze doświadczenie zamienia się w ocenę milionów ludzi. To, że ktoś został źle potraktowany przez polskiego szefa, nie oznacza, że wszyscy polscy przedsiębiorcy działają tak samo. To, że jeden znajomy zaczął rozsiewać plotki, nie oznacza, że każdy rodak czeka na nasze potknięcie.

Dlaczego Polacy za granicą czasem sobie nie ufają?

Temat nieufności między polskimi migrantami pojawiał się w badaniach już wiele lat temu. Studium przeprowadzone w Holandii w 2008 roku opisywało złożony obraz polskich kontaktów. Z jednej strony rodzina i niewielkie grupy bliskich znajomych odgrywały bardzo ważną rolę. Z drugiej strony osoby spoza najbliższego kręgu bywały traktowane z dystansem, a nawet nieufnością.

Trzeba jednak zachować ostrożność. Badanie miało charakter jakościowy i obejmowało 34 osoby. Nie można na jego podstawie powiedzieć, że wszyscy Polacy za granicą zachowują się w określony sposób. Pokazuje ono jednak, że opowieści o słabej solidarności rodaków były obecne już wśród wcześniejszych fal emigracji i nie powstały dopiero w mediach społecznościowych.

Późniejsze badanie dotyczące polskich migrantów w Holandii wykorzystało dane 1131 osób. Autorzy również odnotowali niski poziom zaufania w analizowanej grupie, ale jednocześnie pokazali różnorodność sieci społecznych. Część migrantów opierała się głównie na rodzinie, część utrzymywała kontakty przede wszystkim przez internet, a inni budowali szersze relacje w Holandii.

Nie istnieje więc jeden model zachowania. Polacy za granicą mogą żyć wyłącznie w polskim środowisku, całkowicie się od niego odciąć albo łączyć kontakty z rodakami z relacjami z Niemcami, Holendrami i ludźmi pochodzącymi z innych państw.

Najzdrowszy wydaje się właśnie trzeci wariant. Bliskie kontakty z zaufanymi Polakami dają poczucie bezpieczeństwa, możliwość rozmowy w ojczystym języku i praktyczną pomoc. Relacje z mieszkańcami kraju pobytu ułatwiają natomiast naukę języka, poznanie lokalnych zasad i uniezależnienie się od jednej zamkniętej grupy.

Dlaczego złe doświadczenia z rodakami bolą bardziej?

Po przyjeździe do obcego kraju człowiek często czuje się zagubiony. Nie zna dobrze języka, prawa pracy, urzędów ani lokalnych zwyczajów. Gdy spotyka osobę mówiącą po polsku, automatycznie obdarza ją większym zaufaniem. Zakłada, że rodak rozumie jego sytuację i nie wykorzysta niewiedzy.

Jeżeli właśnie ta osoba oszukuje, rozczarowanie jest podwójne. Poszkodowany traci nie tylko pieniądze lub pracę, ale również przekonanie, że w obcym kraju może liczyć na swoich. Z tego powodu historia zaczyna żyć własnym życiem i jest przekazywana kolejnym osobom jako ogólne ostrzeżenie.

Polacy za granicą mogą również silniej porównywać się między sobą. Przyjechali często w podobnym czasie, zaczynali od podobnych stanowisk i mieli zbliżone cele. Gdy jedna osoba zdobywa lepszą pracę, zakłada firmę, kupuje samochód albo urządza sobie wygodniejsze życie, u niektórych może pojawić się zazdrość.

Nie jest to jednak polska cecha narodowa. Zazdrość, rywalizacja i potrzeba porównywania się występują w każdej społeczności. Na emigracji są po prostu bardziej widoczne, ponieważ ludzie często obserwują się w niewielkim środowisku, pracują w tych samych branżach i korzystają z tych samych grup internetowych.

Polski pracodawca za granicą: pomoc czy dodatkowe ryzyko?

Polski pracodawca za granicą może być dla nowo przybyłej osoby ogromnym ułatwieniem. Rozmowa kwalifikacyjna odbywa się po polsku, nie trzeba od razu znać specjalistycznego słownictwa, a przełożony może pomóc w załatwieniu formalności. Wiele uczciwych polskich firm daje rodakom pierwszą szansę na niemieckim lub holenderskim rynku pracy.

Jednocześnie znajomość języka pracownika może zostać wykorzystana przeciwko niemu. Nieuczciwy pracodawca może przekonywać, że „w Niemczech tak jest”, że nadgodziny są obowiązkowe i bezpłatne albo że pracownikowi nie przysługuje urlop, wynagrodzenie podczas choroby czy pisemne rozliczenie wypłaty.

Szczególnie niebezpieczna jest sytuacja, w której pracownik jest całkowicie zależny od jednej osoby lub firmy. Ten sam pośrednik zapewnia pracę, mieszkanie, transport, tłumaczy dokumenty i przechowuje informacje dotyczące zatrudnienia. Utrata pracy może wtedy oznaczać jednocześnie utratę pokoju i możliwości dojazdu.

Raport dotyczący polskich pracowników w Holandii wskazywał między innymi na problemy związane z umowami bez gwarantowanej liczby godzin, potrąceniami z wypłat, zakwaterowaniem organizowanym przez agencje oraz trudnościami w dochodzeniu swoich praw. Nie oznacza to, że każda agencja działa nieuczciwie. Pokazuje natomiast, jak niebezpieczne może być połączenie kilku obszarów życia pracownika w rękach jednego podmiotu.

Podobne problemy występują w Niemczech. Sieć doradcza Faire Mobilität, prowadzona przez niemieckie związki zawodowe DGB, pomaga pracownikom z Europy Środkowej i Wschodniej między innymi w sprawach niewypłaconego wynagrodzenia, zwolnienia, choroby, delegowania i postępowań sądowych.

To ważne, ponieważ nieuczciwy polski pracodawca za granicą nie może zasłaniać się wspólnym pochodzeniem ani „koleżeńską umową”. Praca jest pracą, a pracownik ma prawo żądać umowy, terminowej wypłaty i jasnych zasad bez względu na narodowość szefa.

Polacy za granicą potrafią też realnie pomagać

Negatywne historie są głośne, ale nie pokazują całego obrazu. Polacy za granicą każdego dnia pomagają sobie znaleźć pracę, mieszkanie, lekarza, prawnika, mechanika albo polskojęzycznego doradcę. Organizują zbiórki, wspierają rodziny po wypadkach, tłumaczą urzędowe pisma i pomagają nowym osobom odnaleźć się w nieznanym mieście.

Badania dotyczące sieci wsparcia polskich migrantów w Holandii potwierdzają, że rodzina, partnerzy i przyjaciele mają ogromne znaczenie dla samopoczucia na emigracji. Kontakty z ludźmi, którym można się zwierzyć i poprosić ich o pomoc, mogą chronić przed samotnością oraz poczuciem całkowitego odcięcia od własnego środowiska.

Również osobiste doświadczenia rzadko są całkowicie czarne albo białe. Człowiek może zostać oszukany przez jednego polskiego pracodawcę, ale w tej samej miejscowości spotkać rodaka, który bezinteresownie pomoże mu znaleźć uczciwszą pracę. Może stracić zaufanie do kilku znajomych, a jednocześnie zbudować przyjaźnie trwające wiele lat.

Nieuczciwi ludzie są zwykle bardziej widoczni, ponieważ zostawiają po sobie konflikt i silne emocje. Uczciwa pomoc często odbywa się po cichu. Ktoś odbiera nowo przybyłą rodzinę z dworca, pomaga wypełnić formularz, przekazuje ubrania dla dzieci albo poleca wolne stanowisko. Takie historie rzadziej stają się viralem, ale również opisują prawdziwe życie Polonii.

Czy naprawdę należy unikać wszystkich Polaków?

Nie. Taka zasada może ochronić przed jednym rozczarowaniem, ale może również odebrać szansę na poznanie wartościowych ludzi. Polacy za granicą nie tworzą jednej jednolitej grupy. Różnią się charakterem, doświadczeniem, wykształceniem, sytuacją finansową i podejściem do innych.

Znacznie rozsądniejsza zasada brzmi: zachowuj zdrowy dystans wobec każdej nowo poznanej osoby, niezależnie od jej narodowości. Nie powierzaj komuś od razu pieniędzy, dokumentów, całej wiedzy o swojej sytuacji ani pełnej kontroli nad pracą i mieszkaniem.

Wspólny język może ułatwić kontakt, ale nie powinien zastępować weryfikacji. Polski pracodawca za granicą powinien przedstawić umowę tak samo jak niemiecki czy holenderski. Polski znajomy powinien zdobywać zaufanie swoim zachowaniem, a nie samym stwierdzeniem: „przecież jesteśmy rodakami”.

Z drugiej strony nie należy automatycznie podejrzewać każdego Polaka o złe intencje. Człowiek, który z góry odrzuca wszystkich rodaków, może sam wzmacniać atmosferę nieufności, na którą później narzeka.

Co to oznacza dla Polaków w Niemczech?

Dla Polaków mieszkających w Niemczech najważniejsze jest oddzielenie emocji od konkretnych decyzji. Nie wybieraj pracodawcy tylko dlatego, że mówi po polsku. Nie odrzucaj go jednak wyłącznie dlatego, że jest Polakiem. Sprawdź warunki pracy, opinie, dane firmy i treść umowy.

Polacy za granicą mają prawo do wynagrodzenia, urlopu, bezpiecznych warunków pracy i ochrony przed nielegalnym traktowaniem. Wspólna narodowość z właścicielem firmy nie odbiera tych praw. Zdanie „dogadamy się po polsku” nie zastępuje pisemnych dokumentów.

Jeżeli pracodawca nie wypłaca pensji, zmusza do nieodpłatnych nadgodzin, grozi, zabiera dokumenty albo uzależnia mieszkanie od milczenia pracownika, nie należy czekać, aż problem sam zniknie. Trzeba zachować wiadomości, zdjęcia, ewidencję godzin, rozliczenia i kopię umowy.

W Niemczech polskojęzyczne, bezpłatne i anonimowe doradztwo oferuje Faire Mobilität. Organizacja pomaga między innymi w sprawach braku wynagrodzenia, wypowiedzenia, choroby i delegowania. Nie trzeba rozwiązywać konfliktu wyłącznie przez znajomych ani polegać na osobie, która może być związana z pracodawcą.

W Holandii oficjalny portal Work in NL zawiera informacje dotyczące pracy, mieszkania i praw pracowników. Polacy jako obywatele Unii Europejskiej mogą pracować w Holandii bez zezwolenia i mają prawo do równego traktowania na warunkach określonych przez holenderskie przepisy.

Co zrobić teraz?

• Oceniaj konkretną osobę, a nie narodowość. Zwracaj uwagę na czyny, terminowość, sposób mówienia o innych i dotrzymywanie ustaleń.
• Nie pracuj bez poznania warunków. Sprawdź stawkę brutto, liczbę godzin, urlop, okres próbny, zasady wypowiedzenia i rozliczania nadgodzin.
• Domagaj się pisemnej umowy. Ustne zapewnienie po polsku może być trudne do udowodnienia.
• Nie oddawaj nikomu dowodu osobistego ani paszportu. Pracodawca może sprawdzić dokument, ale nie powinien go przechowywać.
• Zapisuj przepracowane godziny. Prowadź własną ewidencję dni pracy, przerw i nadgodzin.
• Nie uzależniaj całego życia od jednej osoby. W miarę możliwości oddziel pracę, mieszkanie, transport i pomoc w dokumentach.
• Rozwijaj kontakty poza jednym środowiskiem. Poznawaj zarówno Polaków, jak i mieszkańców kraju, w którym żyjesz.
• Reaguj na pierwsze sygnały problemów. Brak pierwszej wypłaty lub odmowa wydania dokumentów to powód do działania, a nie do dalszego czekania.
• Korzystaj z niezależnego doradztwa. Nie opieraj się wyłącznie na wyjaśnieniach pracodawcy lub jego znajomych.

FAQ: Polacy za granicą i wzajemne zaufanie

Czy Polacy za granicą naprawdę częściej sobie szkodzą?

Nie ma wiarygodnego badania, które dowodziłoby, że Polacy z natury częściej szkodzą rodakom niż przedstawiciele innych narodowości. Badania migracyjne opisywały jednak dystans i brak zaufania występujące w części polskich środowisk emigracyjnych. Nie można ich wyników przenosić na wszystkich ludzi. Zachowanie zależy od konkretnej osoby, sytuacji, pozycji zawodowej i charakteru relacji.

Dlaczego tak wiele osób ostrzega przed polskimi pracodawcami?

Osoby przyjeżdżające za granicę często rozpoczynają pracę przez polskiego pośrednika lub firmę, ponieważ nie znają jeszcze języka. Powstaje wtedy duża zależność od osoby, która zna lokalne zasady i kontroluje przepływ informacji. Gdy dochodzi do nadużycia, poszkodowany szczególnie mocno zapamiętuje narodowość pracodawcy. Nie oznacza to jednak, że każdy polski pracodawca za granicą jest nieuczciwy.

Czy warto pracować u polskiego pracodawcy w Niemczech?

Tak, pod warunkiem że firma działa legalnie i oferuje jasne warunki zatrudnienia. Należy sprawdzić umowę, stawkę, czas pracy, rozliczanie nadgodzin i opinie innych pracowników. Wspólny język może być dużym ułatwieniem, ale nie powinien być jedynym powodem podjęcia pracy. Umowa i sposób traktowania pracowników są ważniejsze niż narodowość właściciela.

Jak rozpoznać, że znajomy próbuje mi zaszkodzić?

Sygnałem ostrzegawczym może być rozsiewanie prywatnych informacji, umniejszanie sukcesów, ciągłe porównywanie się, przekazywanie nieprawdziwych wiadomości albo próba skłócenia z innymi osobami. Jedna niezręczna wypowiedź nie zawsze oznacza złe intencje. Jeżeli jednak zachowanie się powtarza, warto ograniczyć dostęp tej osoby do prywatnych i zawodowych informacji. Zaufanie powinno być budowane stopniowo.

Czy lepiej trzymać się tylko z Niemcami lub Holendrami?

Całkowite odcinanie się od Polaków nie jest konieczne ani zawsze korzystne. Warto budować różnorodne kontakty: z rodakami, mieszkańcami kraju pobytu i przedstawicielami innych społeczności. Dzięki temu człowiek nie jest zależny od jednego środowiska. Może zachować kontakt z polskim językiem i kulturą, a jednocześnie lepiej integrować się z miejscem, w którym żyje.

Gdzie szukać pomocy w przypadku problemów z pracodawcą?

W Niemczech można zgłosić się do polskojęzycznych doradców Faire Mobilität, którzy udzielają bezpłatnych i anonimowych informacji dotyczących prawa pracy. W Holandii informacji można szukać przez oficjalny portal Work in NL oraz lokalne punkty informacyjne. W poważniejszych sprawach warto skontaktować się ze związkiem zawodowym, prawnikiem lub właściwym urzędem. Należy wcześniej zabezpieczyć umowę, wiadomości, rozliczenia i własną ewidencję czasu pracy.

Podsumowanie: nie narodowość, lecz człowiek

W powiedzeniu, że Polacy za granicą potrafią „utopić rodaka w łyżce wody”, znajduje się echo prawdziwych i często bardzo bolesnych historii. Nie można udawać, że problemy nie istnieją. Są osoby wykorzystujące brak znajomości języka, potrzebę pracy i zaufanie wynikające ze wspólnego pochodzenia. Są znajomi, którzy zamiast wspierać, zaczynają rywalizować, plotkować albo podkładać nogę.

Nie jest jednak prawdą, że każdy Polak spotkany w Niemczech lub Holandii stanowi zagrożenie. Polacy za granicą tworzą również przyjaźnie, firmy, organizacje, grupy pomocowe i społeczności, bez których wiele osób nie poradziłoby sobie w pierwszych miesiącach emigracji.

Osobiste przykre doświadczenia mogą nauczyć ostrożności, ale nie powinny odbierać zdolności do poznawania nowych ludzi. Najlepszą ochroną nie jest unikanie konkretnej narodowości. Jest nią sprawdzanie warunków, stawianie granic, zabezpieczanie dokumentów i stopniowe budowanie zaufania.

Polacy za granicą nie są ani wyjątkowo źli, ani automatycznie solidarni. Są po prostu ludźmi. Jedni pomogą w najtrudniejszej chwili, inni wykorzystają pierwszą okazję. Dlatego nie warto pytać wyłącznie: „czy on jest Polakiem?”. Lepiej zapytać: „jak traktuje ludzi i czy jego słowa zgadzają się z czynami?”.

Źródła

• Being together or apart? Social networks and notions of belonging among recent Polish migrants in the Netherlands
• Social support networks and loneliness of Polish migrants in the Netherlands
• Labour Exploitation of Polish Migrant Workers in the Netherlands
• Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej: ochrona pracowników migrujących przed wyzyskiem
• Faire Mobilität: polskojęzyczne informacje o prawach pracowniczych w Niemczech
• Faire Mobilität: bezpłatne i anonimowe doradztwo w języku polskim
• Work in NL: oficjalne informacje dotyczące pracy i życia w Holandii
• Rząd Holandii: równe traktowanie pracowników z Unii Europejskiej