Przyjaźń polsko-węgierska: skąd naprawdę wzięło się „Polak, Węgier, dwa bratanki”?

Przyjaźń polsko-węgierska to jedno z najbardziej znanych haseł historycznych w naszej części Europy. Wielu Polaków zna powiedzenie „Polak, Węgier, dwa bratanki”, ale dużo mniej osób wie, skąd naprawdę wzięła się ta więź, czy była tylko romantycznym mitem, czy miała konkretne historyczne podstawy. Pytanie wraca szczególnie wtedy, gdy współczesna polityka Polski i Węgier idzie różnymi drogami, a ludzie zaczynają pytać: czy ta przyjaźń nadal coś znaczy, czy została tylko w przysłowiu?

Odpowiedź jest ciekawsza niż proste „tak” albo „nie”. Przyjaźń polsko-węgierska nie powstała z jednego wydarzenia, jednej wojny albo jednej decyzji polityków. To efekt prawie tysiąca lat kontaktów, wspólnych dynastii, podobnego położenia między mocarstwami, pomocy w trudnych momentach i bardzo silnej pamięci historycznej. Formalnie Dzień Przyjaźni Polsko-Węgierskiej obchodzimy 23 marca. Święto ustanowiono w 2007 roku decyzjami parlamentów Polski i Węgier.

Przyjaźń polsko-węgierska: skąd wzięło się powiedzenie „dwa bratanki”?

Najbardziej znana polska wersja brzmi: „Polak, Węgier, dwa bratanki, i do szabli, i do szklanki”. W uproszczeniu oznacza to: Polak i Węgier są jak krewni, potrafią razem walczyć i razem świętować. Po węgiersku funkcjonuje podobne powiedzenie: „Lengyel, magyar két jó barát”, czyli „Polak, Węgier, dwaj dobrzy przyjaciele”.

To przysłowie nie wzięło się z pustej propagandy. Ono wyrosło z pamięci o realnych kontaktach, które przez wieki były zwykle cieplejsze niż relacje Polski z wieloma innymi sąsiadami. Polska i Węgry długo nie miały ostrej, wyniszczającej rywalizacji granicznej na taką skalę jak wiele innych państw Europy Środkowej. Przez Karpaty przebiegała raczej naturalna granica niż linia stałej wojny.

Właśnie dlatego przyjaźń polsko-węgierska mogła się rozwijać nie tylko jako relacja państw, ale też jako opowieść o podobnym losie. Oba narody żyły między większymi siłami. Oba miały doświadczenie walki o niezależność. Oba miały silną tradycję szlachecką, wojskową i wolnościową. I oba lubiły opowiadać o sobie językiem honoru, szabli, odwagi i lojalności.

Średniowieczne korzenie: dynastie, małżeństwa i wspólni władcy

Początki relacji Polski i Węgier sięgają średniowiecza. Oba państwa weszły do świata chrześcijańskiej Europy, budowały swoje monarchie i szybko zaczęły utrzymywać kontakty dynastyczne. W praktyce oznaczało to małżeństwa królewskie, sojusze, wpływy polityczne i wspólne interesy.

W historii pojawiali się władcy, którzy łączyli oba kraje. Ludwik Węgierski był królem Węgier i Polski. Jego córka Jadwiga Andegaweńska została królową Polski i jedną z najważniejszych postaci polskiej historii. Później Stefan Batory, książę Siedmiogrodu, został wybrany królem Polski i do dziś jest pamiętany jako jeden z energiczniejszych władców Rzeczypospolitej.

Takie związki miały znaczenie symboliczne. Ludzie nie myśleli wtedy o narodach tak jak dziś, ale elity polityczne, dwory, wojsko i Kościół budowały sieć kontaktów. Przyjaźń polsko-węgierska nie była więc tylko emocją zwykłych ludzi. Miała też fundament w realnej polityce dynastycznej i wspólnych interesach.

Józef Bem: Polak, który stał się bohaterem Węgrów

Jednym z najmocniejszych symboli tej relacji jest Józef Bem. Dla Polaków to bohater walk o wolność. Dla Węgrów również. W czasie rewolucji węgierskiej 1848–1849 Bem dowodził wojskami węgierskimi i zapisał się w pamięci jako postać, która przekroczyła granice jednej narodowej historii.

To bardzo ważny moment, bo pokazuje, że przyjaźń polsko-węgierska nie była tylko współpracą rządów. Była też współpracą ludzi, którzy wierzyli w wolność i byli gotowi walczyć za sprawę drugiego narodu. Polacy walczyli po stronie Węgrów, a Węgrzy pamiętali ich jako sojuszników w walce przeciw dominacji zewnętrznych mocarstw.

Takie historie budują pamięć silniej niż oficjalne traktaty. Gdy w jednym kraju ktoś staje się bohaterem narodowym drugiego kraju, powstaje więź, którą bardzo trudno wymazać. Właśnie dlatego postać Bema do dziś działa na wyobraźnię po obu stronach Karpat.

Rok 1920: węgierska amunicja dla Polski

Jednym z najbardziej konkretnych dowodów tej przyjaźni była pomoc Węgier w czasie wojny polsko-bolszewickiej. W 1920 roku Polska walczyła o przetrwanie swojej świeżo odzyskanej niepodległości. W krytycznym momencie bardzo ważne stały się dostawy broni i amunicji.

Według opracowań historycznych Węgry pomogły Polsce dostawami amunicji. Polska Zbrojna opisywała, że w sierpniu 1920 roku Węgrzy dostarczyli Polakom 22 miliony sztuk amunicji. To nie był symboliczny gest. To była realna pomoc wojskowa w momencie, gdy Polska walczyła o los Warszawy i całego państwa.

Dla Węgier pomoc Polsce miała też wymiar strategiczny. Gdyby bolszewicy rozbili Polskę, zagrożenie mogło przesunąć się dalej na zachód i południe Europy. Ale w pamięci społecznej liczy się przede wszystkim coś prostszego: kiedy Polska była pod ścianą, Węgry nie odwróciły wzroku.

Rok 1939: Węgry i polscy uchodźcy

Drugi wielki moment to wrzesień 1939 roku i II wojna światowa. Sytuacja była skomplikowana, bo Węgry znalazły się w politycznej przestrzeni nacisków III Rzeszy. Mimo tego węgierska postawa wobec Polski zapisała się bardzo pozytywnie.

IPN podkreśla, że Królestwo Węgier mimo nacisków Berlina nie przyłożyło ręki do niemieckiej napaści na Polskę we wrześniu 1939 roku. Węgry stały się też ważnym miejscem schronienia i tranzytu dla polskich uchodźców oraz żołnierzy. Według informacji polskiej placówki dyplomatycznej na Węgrzech jesienią 1939 i wiosną 1940 roku udało się zorganizować ewakuację do Francji około 21 tysięcy wojskowych i 6 tysięcy osób cywilnych.

To kolejny powód, dla którego przyjaźń polsko-węgierska nie jest tylko romantycznym sloganem. W sytuacji dramatycznej, gdy Polska została zaatakowana i rozbita, Węgry stworzyły przestrzeń pomocy, schronienia i dalszej walki.

1956: Polacy pomagali Węgrom po sowieckiej interwencji

W 1956 roku role częściowo się odwróciły. Na Węgrzech wybuchło powstanie przeciwko komunistycznej dyktaturze i dominacji Związku Sowieckiego. W Polsce społeczeństwo śledziło te wydarzenia z ogromnym poruszeniem. Polacy widzieli w Węgrach ludzi walczących z tym samym systemem, który ograniczał wolność także w Polsce.

IPN opisuje, że największego wsparcia w czasie powstania węgierskiego udzieliła Węgrom właśnie Polska w ramach spontanicznej pomocy społecznej. Zbierano pieniądze, krew, leki i żywność. Do 19 listopada 1956 roku wartość tej pomocy miała wynieść około 2 milionów ówczesnych dolarów amerykańskich.

To był niezwykły gest, bo Polska sama była krajem zniszczonym wojną, biednym i kontrolowanym przez komunistyczny system. Mimo to zwykli ludzie pomagali Węgrom. To pokazuje, że przyjaźń polsko-węgierska żyła nie tylko w polityce, ale także w społeczeństwie.

Dzień Przyjaźni Polsko-Węgierskiej: kiedy go obchodzimy?

Dzień Przyjaźni Polsko-Węgierskiej obchodzimy 23 marca. Data ta została formalnie ustanowiona w 2007 roku. Najpierw 12 marca 2007 roku parlament Węgier przyjął deklarację o ustanowieniu tego dnia świętem przyjaźni obu narodów. Cztery dni później, 16 marca 2007 roku, Sejm RP przyjął uchwałę w sprawie ustanowienia 23 marca Dniem Przyjaźni Polsko-Węgierskiej.

Według informacji Kancelarii Prezydenta uroczystości organizowane są naprzemiennie: raz w Polsce, raz na Węgrzech. To ważne, bo święto nie jest tylko symboliczną datą w kalendarzu. Ma ono podkreślać, że relacja polsko-węgierska została uznana przez oba państwa za coś więcej niż zwykłe kontakty dyplomatyczne.

W praktyce 23 marca jest dobrą okazją do przypomnienia historii, ale też do uczciwego pytania, czym dziś jest przyjaźń polsko-węgierska. Czy to tylko przeszłość, czy relacja, którą można budować także dziś, przez kulturę, edukację, turystykę, współpracę lokalną i kontakty zwykłych ludzi?

Czy Polska ma podobne stosunki z innymi państwami?

Polska ma wiele ważnych relacji historycznych. Z Litwą łączy nas wielowiekowa historia unii i Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Z Francją mamy tradycję sojuszy, emigracji, Napoleona i hasła „za wolność waszą i naszą”. Z Rumunią łączyła Polskę ważna współpraca w dwudziestoleciu międzywojennym i pomoc w 1939 roku. Z Czechami, Słowacją, Ukrainą i narodami Europy Środkowej mamy bliskość geograficzną, ale też niekiedy trudną historię.

Mimo to przyjaźń polsko-węgierska jest szczególna. Dlaczego? Bo ma bardzo rozpoznawalny symbol językowy, znany po obu stronach. Ma długą pamięć wzajemnej pomocy. Ma wspólnych bohaterów. Ma oficjalny dzień ustanowiony przez parlamenty obu państw. I co ważne: przez długi czas była relacją zaskakująco mało obciążoną masową pamięcią wojen między oboma narodami.

To nie znaczy, że relacje Polski i Węgier zawsze były idealne. Nie były. Polityka bywała różna, interesy też bywały różne. Dzisiejsze rządy również mogą się nie zgadzać w wielu sprawach. Ale właśnie dlatego warto oddzielić relacje narodów od bieżącej polityki. Przyjaźń narodów to nie zawsze zgoda rządów. To także pamięć, kultura, sympatia i świadomość, że w trudnych chwilach często staliśmy po właściwej stronie wobec siebie.

Przyjaźń narodów a dzisiejsza polityka

Współcześnie temat polsko-węgierski potrafi budzić emocje, szczególnie gdy pojawiają się różnice polityczne wokół Unii Europejskiej, Rosji, Ukrainy, bezpieczeństwa czy interesów gospodarczych. Jedni mówią wtedy: „koniec bratanków”. Inni odpowiadają: „historia jest silniejsza niż politycy”. Prawda jest bardziej złożona.

Przyjaźń polsko-węgierska nie oznacza, że Polska i Węgry zawsze muszą mieć identyczne stanowisko. Państwa mają własne interesy, własne rządy i własne kalkulacje. Ale historia pokazuje, że relacje społeczne mogą przetrwać dużo więcej niż jedna kadencja parlamentu czy jeden spór dyplomatyczny.

Najzdrowsze podejście jest proste: nie robić z historii propagandy, ale też nie wyrzucać jej do kosza. Dzień Przyjaźni Polsko-Węgierskiej może być dobrą okazją, żeby spojrzeć na relację bez naiwności i bez cynizmu. Z szacunkiem do faktów.

Co to oznacza dla Polaków w Niemczech?

Dla Polaków mieszkających w Niemczech ten temat ma także praktyczny wymiar. Żyjąc za granicą, często lepiej widać, jak ważna jest pamięć o własnej historii i relacjach z innymi narodami. Polonia spotyka Węgrów w pracy, szkołach, na studiach, w niemieckich miastach i w środowiskach emigracyjnych. Wtedy okazuje się, że hasło „Polak, Węgier, dwa bratanki” nadal potrafi otworzyć rozmowę.

Dla młodszych pokoleń, szczególnie dzieci wychowywanych poza Polską, przyjaźń polsko-węgierska może być ciekawą lekcją historii Europy Środkowej. Pokazuje, że nasze dzieje to nie tylko wojny, rozbiory i konflikty. To także sojusze, pomoc, solidarność i ludzie, którzy potrafili stanąć po stronie drugiego narodu.

Warto też pamiętać, że takie tematy dobrze budują mosty między Polonią a innymi społecznościami w Niemczech. Nie chodzi o wielką politykę, ale o kulturę, wydarzenia, spotkania, rozmowy i pokazanie, że Europa Środkowa ma swoją własną historię przyjaźni, a nie tylko konfliktów.

Co zrobić teraz?

• Zapamiętaj datę: 23 marca. Tego dnia obchodzimy Dzień Przyjaźni Polsko-Węgierskiej.
• Nie sprowadzaj tematu tylko do polityki. Relacja narodów jest starsza niż obecne rządy.
• Opowiedz dzieciom historię Bema, 1920 roku, uchodźców z 1939 roku i pomocy dla Węgier w 1956 roku.
• Jeśli działasz w Polonii, możesz wykorzystać ten dzień na wydarzenie historyczne lub edukacyjne.
• Sprawdzaj fakty. Przyjaźń polsko-węgierska ma mocne podstawy, ale warto opierać się na źródłach, a nie tylko na przysłowiu.
• Oddzielaj narody od bieżącej polityki. Rządy mogą się spierać, a ludzie nadal mogą się szanować.

FAQ: przyjaźń polsko-węgierska

Kiedy obchodzimy Dzień Przyjaźni Polsko-Węgierskiej?

Dzień Przyjaźni Polsko-Węgierskiej obchodzimy 23 marca. Święto zostało ustanowione w 2007 roku decyzjami parlamentów Polski i Węgier. Najpierw deklarację przyjął parlament Węgier 12 marca 2007 roku, a następnie Sejm RP podjął uchwałę 16 marca 2007 roku. Od tego czasu data 23 marca przypomina o historycznej bliskości obu narodów.

Skąd wzięło się powiedzenie „Polak, Węgier, dwa bratanki”?

Powiedzenie wyrosło z wielowiekowej pamięci o dobrych relacjach, wspólnych walkach, sojuszach i podobnym losie obu narodów. Ma ono także odpowiednik w języku węgierskim, co jest bardzo ważne, bo pokazuje, że nie jest to tylko polskie wyobrażenie. Przysłowie przetrwało, ponieważ przez stulecia znajdowało potwierdzenie w konkretnych wydarzeniach. Szczególnie ważne były wspólne tradycje wolnościowe i wzajemna pomoc w trudnych momentach.

Czy przyjaźń polsko-węgierska to mit czy fakt?

To nie jest tylko mit, choć oczywiście w kulturze została mocno zromantyzowana. Faktem są kontakty dynastyczne, wspólni władcy, udział Polaków w walkach na Węgrzech, węgierska pomoc dla Polski w 1920 roku, wsparcie dla polskich uchodźców w 1939 roku i polska pomoc dla Węgier w 1956 roku. Mit zaczyna się dopiero wtedy, gdy ktoś twierdzi, że relacje zawsze były idealne. Historia była bogata, ale nie zawsze prosta.

Czy Polska ma podobną przyjaźń z innym państwem?

Polska ma bardzo ważne relacje historyczne z wieloma narodami, między innymi z Litwą, Francją, Rumunią, Ukrainą, Czechami i Słowacją. Każda z tych relacji ma własną historię, często bardzo głęboką, ale też czasem trudną. Relacja polsko-węgierska jest jednak wyjątkowa przez wspólne przysłowie, silną pamięć wzajemnej pomocy i oficjalny dzień przyjaźni ustanowiony przez parlamenty obu państw. To sprawia, że ma bardzo rozpoznawalny charakter.

Czy obecna polityka zmienia znaczenie tej przyjaźni?

Współczesna polityka może wpływać na odbiór relacji polsko-węgierskich, ale nie kasuje historii. Rządy mogą się spierać, mieć różne interesy i odmienne stanowiska w sprawach europejskich lub międzynarodowych. Przyjaźń narodów jest jednak czymś szerszym niż bieżąca polityka. Opiera się na pamięci, kulturze, kontaktach społecznych i historycznych doświadczeniach.

Dlaczego warto o tym mówić Polakom w Niemczech?

Polacy mieszkający w Niemczech często żyją w międzynarodowym środowisku i spotykają ludzi z wielu krajów Europy. Temat przyjaźni polsko-węgierskiej pokazuje, że Europa Środkowa ma swoją własną historię solidarności i wzajemnej pomocy. To dobry temat dla dzieci Polonii, szkół, wydarzeń kulturalnych i rozmów o tożsamości. Przypomina też, że polska historia to nie tylko cierpienie i konflikty, ale również sojusze i przyjaźnie.

Podsumowanie

Przyjaźń polsko-węgierska nie wzięła się z jednego przysłowia. To historia budowana przez wieki: przez dynastie, wspólnych władców, wojny, pomoc, uchodźców, bohaterów i zwykłych ludzi. „Polak, Węgier, dwa bratanki” przetrwało, bo za tym zdaniem stoją konkretne wydarzenia.

Dzień Przyjaźni Polsko-Węgierskiej obchodzimy 23 marca. To dobra okazja, by przypomnieć, że więź między narodami może być silniejsza niż chwilowe spory polityczne. Nie trzeba jej idealizować, ale też nie warto jej lekceważyć. W czasach, gdy w Europie łatwo o podziały, takie historie pokazują, że są relacje zbudowane nie na interesie dnia, ale na długiej pamięci wzajemnego wsparcia.

Najuczciwsze zdanie brzmi więc tak: przyjaźń polsko-węgierska jest realna historycznie, symboliczna kulturowo i nadal wartościowa społecznie, ale nie zwalnia nas z trzeźwego patrzenia na współczesną politykę. Można szanować historię i jednocześnie zadawać trudne pytania o teraźniejszość.

Źródła

• ISAP Sejm: Uchwała Sejmu RP z 16 marca 2007 r. w sprawie ustanowienia dnia 23 marca Dniem Przyjaźni Polsko-Węgierskiej
• Gov.pl: Dzień Przyjaźni Polsko-Węgierskiej
• Prezydent.pl: Obchody Dnia Przyjaźni Polsko-Węgierskiej
• Przystanek Historia IPN: Dlaczego Polak i Węgier to dwa bratanki?
• Polska Zbrojna: Rok 1920, węgierska amunicja dla Wojska Polskiego
• Gov.pl: II wojna światowa, Polska na Węgrzech
• IPN: Biuletyn IPN, Polacy i Węgrzy
• Przystanek Historia IPN: Polacy i Węgrzy w 1956 roku